Artykuł w serii: Pytania i odpowiedzi – pytanie 7.
Kilka dni temu przysłuchiwaliśmy się, toczącej się w internecie, pewnej burzliwej dyskusji. Padło w niej oskarżenie jakoby chrześcijańscy tłumacze Biblii oraz misjonarze celowo zmienili — a więc w konsekwencji sfałszowali — pewne fragmenty hebrajskiego masoreckiego tekstu Starego Testamentu w taki sposób, aby wskazywały one na Jezusa, jako oczekiwanego przez Żydów Mesjasza. Spór toczył się generalnie wokół dwóch słynnych fragmentów z Księgi Proroka Izajasza: 14 wersetu z rozdziału 7 oraz 8 wersetu z rozdziału 53. Powołując się na znajomość gramatyki i słownictwa języka hebrajskiego, rozmówca pochodzenia żydowskiego (prawdopodobnie) twierdził, że wersety te w przekładach Biblii zostały przekręcone celowo, a niektórzy nawet próbują tę manipulację ukryć. Naszym zdaniem w dyskusji nie padły żadne rozstrzygające argumenty, co mogło u uważnych słuchaczy wywołać poważne wątpliwości.
Dlatego też chcielibyśmy odpowiedzieć tu na pytanie: Czy chrześcijanie rzeczywiście fałszują tekst Starego Testamentu, aby udowodnić słuszność swojej interpretacji proroctw mesjańskich ? Z uwagi na to, że jedna ze stron dyskusji nie uznaje świadectwa (autorytetu) Nowego Testamentu, w naszej w argumentacji nie będziemy się posługiwać NT, ani też nie będziemy cytować żadnych chrześcijańskich komentarzy. Odniesiemy się tylko do przekładu dwóch wspomnianych wyżej wersetów, a dokładniej do ich słownictwa i konstrukcji gramatycznej. Posłużymy się też kilkoma uznanymi przekładami Tanakh na język angielski wykonanymi przez tłumaczy żydowskich i przeznaczonymi dla społeczności żydowskiej. Nie będziemy jednakże szerzej rozważać, czy zawarte w tych wersetach proroctwa dotyczyły tylko czasów współczesnych Izajaszowi, czy też znacznie wybiegały w przyszłość zapowiadając Mesjasza — wyciągnięcie wniosków pozostawiamy czytelnikowi.
Nim jednak przejdziemy do szczegółów należy najpierw wspomnieć o jednej niezwykle istotnej kwestii. Z przykrością trzeba przyznać, że niektóre chrześcijańskie przekłady Biblii nie opierają się na hebrajskim, masoreckim tekście ST, lecz na starożytnych przekładach — Wulgacie i Septuagincie (które nie są w wielu miejscach zgodne z tekstem hebrajskiem; więcej o tych przekładach tutaj). Znacznie częściej jednak podczas prac nad przekładem redaktorzy poprawiają oryginalny tekst hebrajski (szczególnie trudne fragmenty) według własnego uznania, korzystając przy tym z dostępnych im źródeł — starych przekładów (najcześciej jest to LXX), komentarzy i wariantów tekstowych w różnych manuskryptach. O ile stare przekłady starego Testamentu na język grecki (określane wspólnym mianem: „Septuaginta”) są świadectwem tego, w jaki sposób różne grupy Żydów w II, III i IV wieku po Chrystusie rozumiały swoje tradycje, przekłady te nie są wiarygodnym źródłem, na podstawie którego można korygować tekst hebrajski (o tym, dlaczego tak jest, piszemy tutaj). Tak więc rzeczywiście, musimy się zgodzić ze stwierdzeniem, że znaczna część (aktualnie chyba większość) chrześcijańskich tłumaczy Biblii zmienia oryginalny tekst hebrajski… ale robią to w wielu różnych miejscach, a nie tylko w proroctwach dotyczących Mesjasza.
Wróćmy teraz do tekstu masoreckiego i skupmy się na przekładach bazujących na oryginalnym hebrajskim tekście Starego Testamentu. Przyjrzyjmy się zatem pierwszemu wersetowi z proroka Izajasza (w przekładach „chrześcijańskich”):
(Iz 7:14 BG 1879) Przetoż wam sam Pan znak da. Oto panna pocznie i porodzi syna, a nazwie imię jego Immanuel.
(Iz 7:14 UBG) Dlatego sam Pan da wam znak. Oto dziewica pocznie i urodzi syna, i nazwie go Emmanuel.
(Isaiah 7:14 KJV 1900) Therefore the Lord himself shall give you a sign; Behold, a virgin shall conceive, and bear a son, And shall call his name Immanuel.
Do takiego tłumaczenia tego wersetu rozmówca miał dwie poważne uwagi: (1) użyty w tym wersecie hebrajski rzeczownik almah nie oznacza dziewicy — bo wtedy byłoby tam słowo betulah oraz (2) w tym zdaniu, w oryginale, jest czas teraźniejszy, a nie przyszły — kobieta jest już brzemienna; tak więc proroctwo to dotyczyło tylko ówczesnej sytuacji politycznej i w żadnej mierze nie wskazywało na sposób narodzenia Mesjasza, który ma dopiero nadejść.*
O znaczeniu hebrajskiego słowa almah — czy jednoznacznie określa ono dziewicę, czy też nie — napisano już setki stron, odsyłamy więc do bogatej literatury. Przypomnijmy jednak, jaką definicję podaje słownik: „młoda kobieta, tj. dojrzała seksualnie kobieta w wieku małżeńskim, która może, ale nie musi być aktywna seksualnie; dopiero kontekst pozwala ustalić lub też będzie sugerował, czy owa młoda kobieta jest/była aktywna seksualnie, czy też jest jeszcze dziewicą”. Zatem słowo almah nie musi oznaczać dziewicy i nikt rozsądny nie będzie się przy tym upierać. Warto jednak sprawdzić w jakich kontekstach to hebrajskie słowo występuje w Biblii, a znajdziemy je tylko w siedmiu wersetach: Rdz 24:43, Wj 2:8, Ps 68:25, Prz 30:19, Pnp 1:3, Pnp 6:8, Iz 7:14* — co ciekawe, ostatni raz właśnie w Iz 7:14. Okazuje się, że w żadnym z tych wersetów almah nie oznacza kobiety, która na pewno już poznała (w sensie biblijnym) mężczyznę. Wręcz przeciwnie — zestawienie „dziewic” z królowymi i nałożnicami (Pnp 6:8) oraz rozróżnienie między „młodą kobietą” i „niewiastą cudzołożącą” (Prz 30:19-20) sugerują, że w tych wersetach słowo almah określa jednak dziewicę. Nadto, biorąc pod uwagę kulturę, zwyczaje i prawa panujące w owym czasie, należałoby się spodziewać, że młoda dziewczyna, niezamężna panna jest dziewicą (por. przekład BG i UBG powyżej). A co ze słowem betulah, które miałoby być użyte, gdyby faktycznie prorokowi chodziło o dziewicę? Otóż w tekście biblijnym i ten rzeczownik nie zawsze oznacza dziewicę, gdyż czasami określa po prostu młodą kobietę/pannę/dziewczynę (zob. np. Pwt 32:25). Potwierdza to również przekład wydany przez Jewish Publication Society w 1985 roku, gdzie na 50 wystąpień słowa betulah, 31 razy zostało no przełożone na „maiden” (panna/dziewczyna), a nie „virgin” (dziewica). W jednym z wersetów księgi Izajasza słowo betulah zostało przetłumaczone jako „dziewica”, ale dotyczy kobiety już zamężnej i posiadającej dzieci (por. Iz 47:1, 8-9).
Tak więc faktycznie, hebrajski rzeczownik almah określający w Iz 7:14 młodą kobietę nie musi oznaczać dziewicy, ale to wyraźnie sugeruje. Nadto, ponieważ całe opisane przez proroka wydarzenie to „znak od Boga”, to poczęcie przez młodą kobietę musiało być czymś niezwykłym, czymś czego nikt się nie spodziewał. W owym czasie, w otoczeniu króla bez wątpienia było wiele kobiet ciężarnych, ale nie dopatrywano się w tym żadnego szczególnego znaku. Warto wspomnieć, że nawet Rashi (Rabi Szlomo ben Icchak), autor cieszących się największym poważaniem w judaizmie komentarzy do Tanakh, swój komentarz do tego wersetu zakończył zdaniem: „And some interpret that this is the sign, that she was a young girl and incapable of giving birth.” (Niektórzy interpretują, że znakiem było to, iż była młodą dziewczyną i niezdolną do urodzenia dziecka.)
Drugie zastrzeżenie do tego wersetu dotyczyło błędnie przetłumaczonego czasu orzeczenia. Według stawiającego zarzuty mamy tam zdanie w czasie teraźniejszym — „jest brzemienna”, a nie przyszłym — „będzie brzemienna” czy też „pocznie”.
Zanim jednak się do tego odniesiemy przypominamy, że wyrażanie czasu w biblijnym języku hebrajskim stanowi problem złożony i wciąż dyskutowany. Otóż czasownik w języku hebrajskim odmienia się według dwóch schematów: przyrostkowego (qatal) i przedrostkowego (yiqtol). Ale żaden z tych schematów nie stanowi odpowiednika podstawowych czasów w językach europejskich (przeszły-teraźniejszy-przyszły), bo nie wyrażają one jednego, określonego czasu, ale różne czasy. Do tego dochodzi jeszcze specyficzne użycie w Tanakh tzw. waw zwrotnego (waw hahippuk), co dodatkowo komplikuje gramatykę (nie będziemy tego dokładniej wyjaśniać, zainteresowanych odsyłamy do literatury).
Spójrzmy zatem jaki czasownik i w jakiej odmianie znajduje się w tym miejscu:
Jak widać w oryginalnym tekście hebrajskim nie ma w tym miejscu żadnego czasownika! Jest to tzw. zdanie imienne, gdzie funkcję orzeczenia pełni przymiotnik harah (oznaczający kobietę brzemienną). Składnia ta jest bez wątpienia znana wszystkim, nawet początkującym studentom języka hebrajskiego. Podczas tłumaczenia takiego zdania zazwyczaj dodaje się czasownik posiłkowy „być” w czasie teraźniejszym lub przeszłym. Nie jest to jednak bezwzględną regułą, gdyż czas w takiej konstrukcji należy ustalać na podstawie kontekstu. A jakie mamy czasowniki w tym wersecie? yitten (tłumaczony w czasie przyszłym — „da”), weyoledet (imiesłów w roli czasownika, tłumaczony w czasie przyszłym — „urodzi”), weqarat (tłumaczony w czasie przyszłym — „i nazwie”). Nie ma więc żadnego powodu, aby upierać się, że to zdanie nominalne musi być wyrażone w czasie teraźniejszym; przeciwnie — kontekst wskazuje, że należy je również tłumaczyć w czasie przyszłym.
Warto też dodać, że jeżeli w zdaniu imiennym przymiotnik stoi za rzeczownikiem (tak jest w tym wypadku), mówimy o tzw. konstrukcji emfatycznej, gdzie nacisk (akcent) jest położony na rzeczownik — almah.
Na koniec zobaczmy jeszcze jak werset ten brzmi w polskim przekładzie Izaaka Cylkowa z przełomu XIX i XX wieku oraz w najważniejszych angielskich przekładach żydowskich Starego Testamentu (wyróżnienia moje, dodaję też komentarze dla osób nie znających zbyt dobrze języka angielskiego):
(BIC) Przeto da wam Pan Sam znak: Oto ta niewiasta młoda poczęła i porodzi syna, i nazwie imię jego Immanuel.
(IL 1853) Therefore will the Lord himself give you a sign; behold, this young woman shall conceive [czas przyszły, pocznie], and bear a son, and she shall call his name ’Immanu-el, (God with us.)
(Old JPS 1917) Therefore the Lord Himself shall give you a sign: behold, the young woman shall conceive [czas przyszły, pocznie], and bear a son, and shall call his name Immanuel.
(New JPS 1985) Assuredly, my Lord will give you a sign of His own accord! Look, the young woman is with child [czas teraźniejszy, jest w ciąży (z dzieckiem)] and about to give birth to a son. Let her name him Immanuel.
(CTR 1998) Therefore, the Lord, of His own, shall give you a sign; behold, the young woman is with child [czas teraźniejszy, jest w ciąży (z dzieckiem)], and she shall bear a son, and she shall call his name Immanuel.
Jak widać, nawet wśród tłumaczy żydowskich nie ma pełnej zgody, jakiego czasu należy użyć w tym przypadku… Tym bardziej, że wspomniany już Rashi, komentując to wyrażenie napisał: „is with child — This is actually the future, as we find concerning Manoah’s wife, that the angel said to her (Judges 13:3): ‘And you shall conceive and bear a son,’ and it is written, ‘Behold, you are with child and shall bear a son.’” (jest w ciąży (z dzieckiem) — Jest to właściwie przyszłość, jak dowiadujemy się o żonie Manoacha, której anioł powiedział (Sdz 13:3): „Poczniesz i urodzisz syna”, a jest napisane: „Oto jesteś brzemienna i urodzisz syna”.)
Zajmijmy się teraz drugim dyskutowanym wersetem z 53 rozdziału Izajasza, który w polskim przekładzie UBG i angielskim KJB brzmi:
Isaiah 53:8 (UBG) Został zabrany z więzienia i z sądu. Kto wypowie jego pokolenie? Został bowiem wyrwany z ziemi żyjących i zraniony za przestępstwo mojego ludu.
Isaiah 53:8 (KJV 1900) He was taken from prison and from judgment: And who shall declare his generation? For he was cut off out of the land of the living: For the transgression of my people was he stricken.
Główny zarzut dotyczył ostatniej części tego wersetu, a mianowicie zamiany liczby mnogiej zaimka osobowego na liczbę pojedynczą. W konsekwencji takiego przekładu, tekst zamiast wskazywać na naród Izraela (mający być „zbiorowym”, cierpiącym, ukaranym sługą) wskazuje na pojedynczą osobę, czyli według chrześcijan, na Jezusa. Zobaczmy zatem jak werset ten wygląda w języku hebrajskim:
Ostatni wyraz w tym wersecie składa się z dwóch słów: jednoliterowego przyimka le (który ma wiele różnych znaczeń, zależnie od kontekstu) oraz zaimka osobowego w formie przyrostkowej w 3 osobie, w rodzaju męskim, w liczbie mnogiej mo — „oni/ich”. Dokładnie taką informację podają kody gramatyczne na powyższym rysunku (P⋅RS3MP — Preposition; Pronoun, Suffixed, third person, Masculine, Plural). W tabeli odmiany tego zaimka czytamy, że w 3 os. rodz. m. l.mn. w postaci przyrostkowej przyjmuje on formy hem, m lub mo, czyli wszystko się zgadza. Na tej podstawie wielu Żydów utrzymuje, że to wyrażenie w liczbie mnogiej stanowi wskazówkę, iż ów sługa Pana jest w rzeczywistości narodem — stąd użycie liczby mnogiej. Czy jednak gramatyka hebrajska potwierdza, że to naród Izraela został uderzony/zraniony…?
Niekoniecznie, ponieważ w tekście hebrajskim ST sufiks mo nie zawsze oznacza liczbę mnogą zaimka osobowego. Na dowód tego można przywołać przynajmniej dwa przykłady. Najpierw zajrzyjmy ponownie do Izajasza:
(Iz 44:15 UBG) Wtedy służy to człowiekowi na opał: bierze z tego, aby się ogrzać, także roznieca ogień, aby upiec chleb, ponadto robi sobie boga i oddaje mu pokłon, czyni z tego posąg i pada przed nim [heb. lamo].
Ostatnie słowo jest identyczne jak w Iz 53:8 — lamo, ale kontekst wskazuje jednoznacznie, że zaimek mający formę liczby mnogiej należy tutaj przełożyć w liczbie pojedynczej (słowa „boga” i „posąg” są w liczbie pojedynczej). We wspomnianych już przekładach żydowskich końcówka tego wersetu jest przetłumaczona następująco: (BIC) …i pokłony mu bije; (IL 1853) …and kneeleth down thereto; (Old JPS 1917) …and falleth down thereto; (New JPS 1985) …and bows down to it; (CTR 1998) …and bowed to them. Ja widać tylko Rabbi Rosenberg, trzymając się kurczowo czystej gramatyki, oddaje ten zaimek w liczbie mnogiej.
W roli drugiego przykładu posłuży nam ostatni wyraz Psalmu 11:
(Ps 11:7 BG 1879) Bo sprawiedliwy Pan, sprawiedliwość miłuje, na szczerego patrzą oczy jego.
(Ps 11:7 UBG) Bo sprawiedliwy PAN kocha sprawiedliwość, jego oczy patrzą na prawego.
(Ps 11:7 KJV 1900) For the righteous LORD loveth righteousness; His countenance doth behold the upright.
Wyraz ten składa się również z dwóch słów: pane — rzeczownika w liczbie mnogiej w stanie sprzężonym („oblicza”) oraz zaimka osobowego hu, dokładnie w takiej samej formie jak u Izajasza (czyli mo), z tym że według lingwistów tutaj jest to liczba pojedyncza (w kodzie gramatycznym na rysunku S oznacza Singular)! A w jaki sposób oddają ten wyraz przekłady żydowskie? (BIC) oblicze Jego; (IL 1853) his countenance; (Old JPS 1917) His face; (New JPS 1985) His face.** Jak widać zarówno rzeczownik jak i zaimek zostały przetłumaczone w liczbie pojedynczej. Tak więc nawet tłumacze żydowscy uważają, że nie zawsze należy się kurczowo trzymać formy gramatycznej hebrajskiego oryginału.
Zobaczmy na koniec jak Iz 53:8 oddają przekłady „niechrześcijańskie”:
(BIC) Wskutek ucisku i sądu porwany został, a w pokoleniu jego któż pomyśli, — że ścięty z krainy żywota, za odstępstwo narodu mojego, jako kara za nich.
(IL 1853) Through oppression and through judicial punishment was he taken away; but his generation — who could tell, that he was cut away out of the land of life, (that) for the transgressions of my people the plague was laid on him?
(Old JPS 1917) By oppression and judgment he was taken away, and with his generation who did reason? for he was cut off out of the land of the living, for the transgression of my people to whom the stroke was due.
(New JPS 1985) By oppressive judgment he was taken away, Who could describe his abode? For he was cut off from the land of the living Through the sin of my people, who deserved the punishment.
(CTR 1998) From imprisonment and from judgment he is taken, and his generation who shall tell? For he was cut off from the land of the living; because of the transgression of my people, a plague befell them.
Niezależnie od tego, w jaki sposób w przekładach tych jest przetłumaczona ostatnia część wersetu, ich sens (poza tłumaczeniem Rosenberga) jest taki, że on, tj. sługa, został zabrany (ang. he was taken) i wyrwany/ścięty (ang. he was cut off) — oba czasowniki są w liczbie pojedynczej — i spotkało go to za odstępstwo ludu Pana. I niezależnie od tego w jaki sposób zostanie przetłumaczony hebrajski rzeczownik nega („uderzenie”), czy jako rzeczownik, czy też jako czasownik, sens wypowiedzi proroka nie ulegnie zmianie — to sługa zostanie uderzony za nich bądź też dla nich — takie właśnie znaczenie ma tutaj hebrajski wyraz lamo.
Podsumujmy. Bezkrytyczne trzymanie się form gramatycznych i tłumaczenie dosłowne jest w wielu wypadkach posunięciem absurdalnym, z czego powinien zdawać sobie sprawę każdy, kto posługuje się przynajmniej dwoma językami. Oskarżenia, które padły w tej dyskusji pod adresem „chrześcijańskich” tłumaczy Biblii nie mają żadnych podstaw – ani gramatycznych, ani też wynikających z tradycyjnych i uznanych przekładów żydowskich. Wydaje nam się, że jedyną podstawą do tego rodzaju zarzutów jest uporczywe trwanie przy z góry przyjętym stanowisku, że Jezus na pewno nie jest zapowiadanym Mesjaszem, a w związku z tym żadne teksty Starego Testamentu nie mogą na Niego wskazywać.
* Dziś nie da się jednoznacznie określić, co dokładnie to proroctwo oznaczało dla pierwszych, oryginalnych słuchaczy, kiedy zostało wypowiedziane, poza tym, że było obietnicą nadprzyrodzonego znaku, narodzin o wielkim znaczeniu dla domu Dawida, znakiem boskiej interwencji i wybawienia oraz naganą dla niewiary i odstępstwa.
** Nie uwzględniamy 1 Krn 15:20 i tytułu Ps 46.
*** Pomijamy tym razem zaskakujący przekład Rosenberga, który brzmi „whose faces approve of the straight [way]” (których twarze wyrażają aprobatę dla prostej [drogi]), gdyż jest on prawdopodobnie kalką komentarza Rashiego i nie oddaje sensu hebrajskiego tekstu.
Osobom, które chciałyby głębiej przestudiować temat zarzutów Żydów wobec Jezusa polecamy serię książek Michaela L. Browna Answering Jewish objections to Jesus. Vols. 1–5, Grand Rapids, MI: Baker Books, 2000–2009.
Cytowane w artykule przekłady Biblii oraz ich skróty
- Biblia Gdańska. (1879). Brytańskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. (BG 1897)
- Uwspółcześniona Biblia Gdańska. (2017). Fundacja Wrota Nadziei. (UBG)
- The Holy Bible: King James Version (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version.). (2009). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc. (KJV 1900)
- Biblia Hebrajska w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa. (BIC)
- Leeser, I. (1853). The Twenty-Four Books of the Holy Scriptures: Carefully Translated according to the Massoretic Text, on the Basis of the English Version, after the Best Jewish Authorities; and Supplied with Short Explanatory Notes. Philadelphia: L. Johnson & Co. (IL 1853)
- Jewish Publication Society of America. (1917). Torah Nevi’im u-Khetuvim. The Holy Scriptures according to the Masoretic text. Philadelphia, PA: Jewish Publication Society of America. (Old JPS 1917)
- Jewish Publication Society. (1985). Tanakh: The Holy Scriptures. Philadelphia: Jewish Publication Society. (New JPS 1985)
- The Judaica Press Complete Tanach with Rashi [translated by A. J. Rosenberg]. (1998). Chicago: Davka Corp. (CTR 1998)
Fragmenty Interlinearnej Biblii z kodami gramatycznymi pochodzą z:
- Van der Merwe, C. (2004). The Lexham Hebrew-English Interlinear Bible. Bellingham, WA: Lexham Press.
Do poczytania
- Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam. (Ed. electronica). (2005). Bellingham, WA: Logos Bible Software.
- Brown, M. L. (2003). Answering Jewish objections to Jesus: Messianic prophecy objections (Vol. 3). Grand Rapids, MI: Baker Books.
- Davidson, A. B. (1902) Hebrew Syntax. 3rd ed. T. & T. Clark, Edinburgh.
- Futato, M. D. (2003). Beginning Biblical Hebrew. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.
- Gesenius, F. W. (1910). Gesenius’ Hebrew grammar (2d English ed.; E. Kautzsch & S. A. E. Cowley, Eds.). Oxford: Clarendon Press.
- Jamieson, R., Fausset, A. R., & Brown, D. (1997). Commentary Critical and Explanatory on the Whole Bible. Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, Inc.
- Lambdin, T. O. (2012). Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego (H. Drawnel & B. Sokal, Trans. 2 ed.). Lublin: Wydawnictwo KUL.
- Seow, C. L. (1995). A Grammar for Biblical Hebrew. Nashville, Abingdon Press.
- Swanson, J. (1997). In Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains : Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
- Tan, R. K., deSilva, D. A., & Hoogendyk, I. (2012). The Lexham Greek-English Interlinear Septuagint: H.B. Swete Edition. Bellingham, WA: Lexham Press.
- Tan, R., & deSilva, D. A., Logos Bible Software. (2009). The Lexham Greek-English Interlinear Septuagint. Logos Bible Software.
- Waltke, B. K., & O’Connor, M. P. (1990). An introduction to biblical Hebrew syntax. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.
- Willis, J. T., Bromiley, G. W., Green, D. E., & Stott, D. W., trans. (1977–2012). In G. J. Botterweck, H. Ringgren, & H.-J. Fabry (Eds.), Theological Dictionary of the Old Testament: Vol. I–XV (Revised Edition). Grand Rapids, MI; Cambridge, U.K.: William B. Eerdmans Publishing Company.
- Van der Merwe, C., Naudé, J., Kroeze, J., Van der Merwe, C., Naudé, J., & Kroeze, J. (1999). A Biblical Hebrew Reference Grammar (electronic ed.). Sheffield: Sheffield Academic Press.