Pierwszego dnia tygodnia…

Artykuł ten jest uzupełnieniem tekstu, w którym przedstawiliśmy chronologię wydarzeń, jakie miały miejsce w dniach poprzedzających śmierć Jezusa (czytaj tutaj). Wówczas opis zdarzeń w dniu zmartwychwstania naszego Pana, pozostawiliśmy czytelnikom do własnego studium. Jednak z uwagi na fakt, że fragmenty czerech Ewangelii dotyczące tego niedzielnego poranka mogą wydać się niespójne, a nawet sprzeczne ze sobą, uznaliśmy za stosowne przedstawić uporządkowane (i zsynchronizowane) wszystkie wydarzenia od niedzieli zmartwychwstania aż do wniebowstąpienia Chrystusa. Dodatkowym impulsem do napisania tego tekstu był fakt, że z ust osób niewierzących często padają nieuzasadnione niczym oskarżenia, iż tekst Nowego Testamentu jest niewiarygodny, bo relacje Ewangelistów opisujących poranek zmartwychwstania są ze sobą sprzeczne.

Zanim przejdziemy do przedstawienia kolejności wydarzeń, przypomnijmy tylko, że — po pierwsze — według tradycyjnego hebrajskiego kalendarza dzień zaczynał się o zmierzchu; i po drugie (ważne!) — w tekście biblijnym dość często spotykamy się ze skrótami myślowymi, „łączeniem” w jednym zdaniu wydarzeń często oddalonych od siebie w czasie oraz z pomijaniem niektórych szczegółów wydarzeń, a nawet osób. Ponadto zwracamy uwagę na fakt, że jednym z ważnych argumentów przemawiających za prawdziwością i niezależnością tych relacji jest właśnie to, iż nie pokrywają się idealnie (tzn. ich autorzy nie kopiowali się wzajemnie, ani też nie przepisali tej relacji z jakiegoś nieznanego dziś wspólnego źródła).

Kontynuujmy zatem historię od miejsca, w którym zakończyliśmy wspomniane wyżej opracowanie „Sześć dni przed Paschą…”.

6 kwietnia, sobota (wg kalendarza heb. już niedziela, 17 Nisan), rok 30 AD — w sobotę późnym wieczorem, po zakończonym szabacie, kobiety kupują różne, potrzebne do namaszczenia ciała Jezusa, rzeczy.

(Mk 16:1) A gdy minął szabat, Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba, i Salome nakupiły wonności, aby pójść i namaścić go.

Z Ewangelii Łukasza wynika, że przynajmniej część stosownych wonności kobiety zakupiły już wcześniej — w dzień śmierci Jezusa — w czwartek po południu, 4 kwietnia, 14 Nisan (zob. Łk 23:54–56).

7 kwietnia, niedziela, poranek (heb. 17 Nisan) — wczesnym rankiem pierwszego dnia tygodnia, jeszcze przed świtem, kobiety udają się do grobu Jezusa, aby namaścić Jego ciało; ich największym zmartwieniem jest ciężki kamień zamykający wejście do wykutego w skale grobu.

(Mk 16:2–3) 2 Pierwszego dnia po szabacie, wczesnym rankiem, gdy wzeszło słońce, przyszły do grobu. 3 I mówiły do siebie: Któż nam odwali kamień od wejścia do grobowca?

• Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba, i Salome przybywają nieco wcześniej od pozostałych kobiet i zastają odsunięty kamień oraz rzymskich strażników w stanie „omdlenia” (por. Mt 28:1; Łk 24:1–3; J 20:1).

(Mk 16:4) (A gdy spojrzały, zobaczyły, że kamień został odwalony). Był bowiem bardzo wielki.

• Wkrótce potem, o świcie, przychodzą pozostałe kobiety, po czym wszystkie wchodzą do grobu i widzą, że ciała Jezusa tam nie ma.

(Łk 24:2–3) 2 I zastały kamień odwalony od grobowca. 3 A wszedłszy do środka, nie znalazły ciała Pana Jezusa.

• Po stwierdzeniu tego niezrozumiałego dla nich faktu, Maria Magdalena biegnie powiadomić Piotra i Jana, którzy następnie w pośpiechu udają się w kierunku grobu; zmęczona Maria Magdalena nie nadąża za nimi i pozostaje w tyle.

(J 20:2–4) 2 Wtedy pobiegła i przyszła do Szymona Piotra i do drugiego ucznia, którego Jezus miłował, i powiedziała do nich: Zabrali Pana z grobu i nie wiemy, gdzie go położyli. 3 Wyszedł więc Piotr i ten drugi uczeń i poszli do grobu. 4 I biegli obaj razem, ale ten drugi uczeń wyprzedził Piotra i pierwszy przybył do grobu.

• W tym czasie pozostałym kobietom, które zdezorientowane stały przy grobie, objawiają się aniołowie i zapewniają je, że Jezus zmartwychwstał.

(Łk 24:4–6) 4 A gdy zakłopotały się z tego powodu, nagle dwaj mężowie stanęli przy nich w lśniących szatach. 5 I przestraszone, schyliły twarze ku ziemi, a oni powiedzieli do nich: Dlaczego szukacie żyjącego wśród umarłych? 6 Nie ma go tu, ale powstał z martwych. (…)

• Z mieszanymi uczuciami strachu i radości kobiety odchodzą od grobu, aby powiadomić o całej sprawie uczniów Jezusa; po drodze z nikim nie rozmawiają o tym, czego były świadkami przy grobie (por. Mt 28:5–8; Mk 16:5–8).

(Mk 16:7–8) 7 Ale idźcie i powiedzcie jego uczniom i Piotrowi: Udaje się przed wami do Galilei. Tam go ujrzycie, jak wam powiedział. 8 Wyszły więc szybko i uciekły od grobu, bo ogarnęły je lęk i zdumienie. Nikomu też nic nie mówiły, ponieważ się bały.

• Rzymscy strażnicy dochodzą do siebie i wracają do miasta, aby złożyć sprawozdanie żydowskim kapłanom i starszym, a przy okazji zabezpieczyć się przed nieuniknionymi, przykrymi konsekwencjami ze strony swojego przełożonego.

(Mt 28:11–14) 11 A gdy one poszły, niektórzy ze straży przyszli do miasta i oznajmili naczelnym kapłanom wszystko, co się stało. 12 Ci zaś zebrali się ze starszymi i naradziwszy się, dali żołnierzom sporo pieniędzy; 13 I powiedzieli: Mówcie, że jego uczniowie przyszli w nocy i wykradli go, gdy spaliście. 14 A gdyby to doszło do namiestnika, my go przekonamy, a wam zapewnimy bezpieczeństwo.

• Jan i Piotr przybiegają na miejsce pochówku, gdzie wszystko dokładnie oglądają, po czym wracają do siebie (por. Łk 24:12).

(J 20:4–10) 4 I biegli obaj razem, ale ten drugi uczeń wyprzedził Piotra i pierwszy przybył do grobu. 5 Kiedy się nachylił, zobaczył leżące płótna, jednak tam nie wszedł. 6 Przyszedł też Szymon Piotr, idąc za nim. Wszedł do grobowca i zobaczył leżące płótna; 7 I chustę, która była na jego głowie, położoną nie z płótnami, ale zwiniętą osobno na jednym miejscu. 8 Potem wszedł także ten drugi uczeń, który pierwszy przybył do grobu, zobaczył i uwierzył. 9 Jeszcze bowiem nie rozumieli Pisma, że miał zmartwychwstać. 10 Wtedy uczniowie powrócili do domu.

• Maria Magdalena wreszcie dociera (sama) do grobu; gdy stoi płacząc przed grobem, ukazuje się jej Jezus i pociesza ją, ale zabrania się dotykać (por. Mk 16:9).

(J 20:11–17) 11 Ale Maria stała na zewnątrz przed grobem, płacząc. A gdy płakała, nachyliła się do grobowca; 12 I ujrzała dwóch aniołów w bieli, którzy siedzieli tam, gdzie było złożone ciało Jezusa, jeden u głowy, a drugi u nóg. 13 I zapytali ją: Kobieto, czemu płaczesz? Odpowiedziała im: Bo zabrali mego Pana i nie wiem, gdzie go położyli. 14 A to powiedziawszy, odwróciła się i ujrzała stojącego Jezusa, lecz nie wiedziała, że to Jezus. 15 Jezus ją zapytał: Kobieto, czemu płaczesz? Kogo szukasz? A ona, sądząc, że to ogrodnik, odpowiedziała mu: Panie, jeśli ty go wziąłeś, powiedz mi, gdzie go położyłeś, a ja go zabiorę. 16 Jezus powiedział do niej: Mario! A ona, obróciwszy się, powiedziała do niego: Rabbuni! — co się tłumaczy: Nauczycielu. 17 Jezus do niej powiedział: Nie dotykaj mnie, bo jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca. Ale idź do moich braci i powiedz im: Wstępuję do mego Ojca i waszego Ojca, i do mego Boga, i waszego Boga.

• Następnie, jako najwyższy kapłan (zob. Heb 7:1–10:22; por; Kpł 16), Jezus wstępuje do Miejsca Najświętszego w prawdziwym Przybytku w niebie (Hbr 8:1–5) przez własną świętą krew ofiary (Hbr 9:11–14); stąd „Nie dotykaj mnie”, skierowane do Marii Magdaleny.

• Gdy wszystko zostało wykonane, Jezus powraca i ukazuje się pozostałym kobietom, które były jeszcze w drodze do uczniów (zgodnie z poleceniem aniołów) i które teraz mogły Go już dotknąć.

(Mt 28:8–10) 8 Odeszły więc szybko od grobu z bojaźnią i z wielką radością i pobiegły przekazać to jego uczniom. 9 Kiedy szły przekazać to jego uczniom, nagle Jezus wyszedł im na spotkanie i powiedział: Witajcie! A one podeszły, objęły go za nogi i oddały mu pokłon. 10 Wtedy Jezus powiedział do nich: Nie bójcie się! Idźcie, powiedzcie moim braciom, aby poszli do Galilei. Tam mnie ujrzą.

• Maria Magdalena wraca pospiesznie do uczniów, wyprzedzając pozostałe kobiety i opowiada im ze szczegółami, że rozmawiała z żywym Jezusem (por. J 20:18).

(Mk 16:10–11) 10 Ona zaś poszła i opowiedziała to tym, którzy z nim przebywali, pogrążonym w smutku i płaczącym. 11 A gdy oni usłyszeli, że żyje i że go widziała, nie wierzyli.

• Po pewnym czasie do zgromadzonych uczniów docierają kobiety, którym po drodze objawił się Jezus, i potwierdzają słowa Marii Magdaleny.

(Łk 24:9–11) 9 A wróciwszy od grobu, oznajmiły to wszystko jedenastu i wszystkim pozostałym. 10 A były to: Maria Magdalena i Joanna, Maria, matka Jakuba, i inne z nimi, które opowiedziały to apostołom. 11 Lecz ich słowa wydały im się niczym baśnie i nie uwierzyli im.

• Jezus ukazuje się Piotrowi.

(1 Kor 15:5) I że ukazał się Kefasowi, (…)

(Łk 24:34) Ci [uczniowie — red.] mówili: Pan naprawdę zmartwychwstał i ukazał się Szymonowi.

(poza powyższymi dwoma wzmiankami, o tym spotkaniu w NT nic więcej nie ma)

7 kwietnia, niedziela, popołudnie (heb. 17 Nisan) — Jezus spotyka się z dwoma uczniami idącymi do Emaus i wyjaśnia im sens pism ST (por. Mk 16:12).

(Łk 24:13–27) 13 A tego samego dnia dwaj z nich szli do wioski zwanej Emmaus, która była oddalona o sześćdziesiąt stadiów [ok 11 km — red.] od Jerozolimy. 14 I rozmawiali ze sobą o tym wszystkim, co się stało. 15 A gdy tak rozmawiali i wspólnie się zastanawiali, sam Jezus przybliżył się i szedł z nimi. 16 Lecz ich oczy były zakryte, żeby go nie poznali. 17 I zapytał ich: Cóż to za rozmowy prowadzicie między sobą w drodze? Dlaczego jesteście smutni? 18 A jeden z nich, któremu było na imię Kleofas, odpowiedział mu: Czy jesteś tylko przychodniem w Jerozolimie i nie wiesz, co się tam w tych dniach stało? (…) 25 Wtedy on powiedział do nich: O głupi i serca nieskorego do wierzenia we wszystko, co powiedzieli prorocy! 26 Czyż Chrystus nie musiał tego wycierpieć i wejść do swojej chwały? 27 I zaczynając od Mojżesza i wszystkich proroków, wykładał im, co było o nim napisane we wszystkich Pismach.

7 kwietnia, niedziela, późny wieczór (wg kalendarza heb. już poniedziałek 18 Nisan) — rozpoznawszy Jezusa w Emaus, ci dwaj uczniowie wyruszają natychmiast do Jerozolimy, do zgromadzonych tam dziesięciu Apostołów — nie było z nimi Tomasza, zob. J 20:24 (por. Mk 16:13).

(Łk 24:33–35) 33 A wstawszy o tej godzinie, wrócili do Jerozolimy i zastali zgromadzonych jedenastu i tych, którzy z nimi byli. (…) 35 Oni zaś opowiedzieli, co się stało w drodze i jak go poznali przy łamaniu chleba.

Słowo „jedenastu” jest tutaj nazwą stosowaną na określenie Apostołów, a nie liczebnikiem, podobnie jak „dwunastu” w J 20:24 lub 1 Kor 15:5 jest określeniem całej grupy Apostołów, która wtedy liczyła tylko jedenaście osób, bo Judasz już nie żył.

• Chwilę później Jezus ukazuje się im wszystkim i udowadnia, że ma ciało i nie jest zjawą (por. Mk 16:14; J 20:19–24).

(Łk 24:36–43) 36 A gdy to mówili, sam Jezus stanął pośród nich i powiedział do nich: Pokój wam. (…) 40 Kiedy to powiedział, pokazał im ręce i nogi. (…) 43 (…) i jadł przy nich.

14 kwietnia, niedziela (24 Nisan) — Jezus ukazuje się jedenastu uczniom, tym razem jest z nimi Tomasz.

(J 20:26–28) 26 A po ośmiu dniach jego uczniowie znowu byli w domu, a Tomasz z nimi. I przyszedł Jezus, gdy drzwi były zamknięte, stanął pośrodku i powiedział: Pokój wam. 27 Potem powiedział do Tomasza: Włóż tu swój palec i obejrzyj moje ręce, wyciągnij swoją rękę i włóż ją w mój bok, a nie bądź bez wiary, ale wierz. 28 Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!

między 15 kwietnia a 15 maja — Jezus ukazuje się rankiem grupie uczniów po raz trzeci, nad morzem Tyberiadzkim (tj. Jeziorem Galilejskim)

(J 21:1–2) 1 Potem Jezus znowu ukazał się uczniom nad Morzem Tyberiadzkim. (…) 2 Byli razem Szymon Piotr, Tomasz, zwany Didymos, Natanael, który był z Kany Galilejskiej, synowie Zebedeusza i dwaj inni z jego uczniów [w tym Jan — red.].

• Jezus ponownie ukazuje się Apostołom oraz ponad 500 innym braciom (nie ma pewności, że było to jedno wydarzenie) (por. Mak 16:15–18).

(Mt 28:16–17) 16 Potem jedenastu uczniów poszło do Galilei na górę, na którą Jezus im polecił. 17 A gdy go ujrzeli, oddali mu pokłon. Niektórzy jednak wątpili.

(1 Kor 15:6) Potem ukazał się więcej niż pięciuset braciom naraz, z których większość żyje aż dotąd, a niektórzy zasnęli.

• Jezus ukazuje się swojemu bratu, Jakubowi.

(1 Kor 15:7) Potem ukazał się Jakubowi, (…)

(poza tą wzmianką, o tym spotkaniu w NT nic więcej nie ma)

16 maja, czwartek (26 Iyar) — Jezus po raz ostatni spotyka się z Apostołami i wstępuje do nieba (por. Łk 24:49; 1 Kor 15:7)

(Dz 1:1–9) 1 Pierwszą księgę napisałem, Teofilu, o wszystkim, co Jezus zaczął czynić i czego nauczać; 2 Aż do dnia, w którym został wzięty w górę po tym, jak przez Ducha Świętego udzielił poleceń apostołom, których wybrał. 3 Im też po swojej męce objawił się jako żywy w wielu niewątpliwych dowodach, przez czterdzieści dni ukazując się im i mówiąc o królestwie Bożym. (…) 9 Kiedy (…) oni patrzyli, został uniesiony w górę i obłok zabrał go sprzed ich oczu.
Przedstawiona tu chronologia wydarzeń jest oparta na szczegółowym opracowaniu F.N. Jonesa, wykonanym na podstawie przekładu Biblii Króla Jakuba oraz greckiego Textus Receptus (więcej o TR tutaj), opatrzonym licznymi i rzeczowymi przypisami. Według autora, było ono również porównywane z wieloma poprzednimi publikacjami, których autorzy starali się zsynchronizować relacje czterech Ewangelistów (patrz pozycje wymienione w spisie literatury). Chronologia ta jest spójna, logiczna, bazuje na tekście biblijnym oraz jest zgodna z tradycyjnym hebrajskim księżycowo-słonecznym kalendarzem obserwacyjnym. Mamy nadzieję, że wyjaśnia pozorne sprzeczności dotyczące przede wszystkim „zamieszania”, które miało miejsce przy grobie Jezusa wczesnym rankiem w niedzielę. Chcemy jednak podkreślić, że to nie uporządkowana wiedza o kolejności zdarzeń jest dla nas dziś istotna, ale wiara w fakt — poświadczony na piśmie przez świadków — że Jezus Zmartwychwstał.
(1 Kor 15:12–26) 12 A jeśli się o Chrystusie głosi, że został wskrzeszony z martwych, jak mogą niektórzy pośród was mówić, że nie ma zmartwychwstania? 13 Jeśli bowiem nie ma zmartwychwstania, to i Chrystus nie został wskrzeszony. 14 A jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, to daremne jest nasze głoszenie, daremna też wasza wiara. (…) 17 (…) i nadal jesteście w swoich grzechach. (…) Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli. 21 Skoro bowiem śmierć przyszła przez człowieka, przez człowieka przyszło też zmartwychwstanie umarłych. 22 Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni. 23 Ale każdy w swojej kolejności, Chrystus jako pierwszy plon, potem ci, którzy należą do Chrystusa, w czasie jego przyjścia. 24 A potem będzie koniec, gdy przekaże królestwo Bogu i Ojcu, gdy zniszczy wszelką zwierzchność oraz wszelką władzę i moc. 25 Bo on musi królować, aż położy wszystkich wrogów pod swoje stopy. 26 A ostatni wróg, który zostanie zniszczony, to śmierć.
Post Scriptum

Kobiety, wymienione z imienia, które brały udział w przedstawionych wyżej wydarzeniach:

Maria Magdalena — pojawia się we wszystkich czterech Ewangeliach jako kobieta podążająca za Jezusem (Łk 8:2) oraz w kluczowych momentach Jego dzieła: u stóp krzyża (Mt 27:56; Mk 15:40; J 19:25) i przy grobie (Mt 27:61; 28:1–10; Mk 15:47–16:11; Łk 24:1–11; J 20:1–18). Nazwa „Magdalena” sugeruje, że pochodziła z Magdali, miasta położonego na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego. W Ewangelii Marka 16:9 i Łukasza 8:2 jest napisane, że Jezus wygnał z niej siedem diabłów. Być może była kobietą majętną — Ewangelia Marka 15:40–41 zalicza ją do kobiet, które podążały za Jezusem, usługiwały Mu i służyły swoimi dobrami. Była jedną z kobiet, które kupiły wonności, aby namaścić ciało Jezusa (Mk 16:1).

Maria, matka Jakuba i Józefa — prawdopodobnie żona Kleofasa (por. J 19:25 i Mk 15:40). Wraz z innymi kobietami towarzyszyła Jezusowi w Galilei i w drodze do Jerozolimy, dbając o Jego potrzeby (Mt 27:55; Mk 15:40; zob. też Łk 8:3,23,49). Była obecna pod krzyżem Jezusa (Mt 27:55; Mk 15:40; J 19:25) i widziała Jego pogrzeb (Mt 27:61; Mk 15:47; zob. też Łk 23:55). Była w grupie kobiet niosących wonności do grobu Jezusa (Mt 28:1; Mk 16:1; zob. też Łk 23:56).

Joanna — Żona Chuzy, zarządcy u Heroda Antypasa, należała do grona kilku kobiet, które zostały przez Jezusa uwolnione od duchów nieczystych i uzdrowione z różnych dolegliwości. Wspierała Jezusa z własnych środków (Łk 8:3), a po szabacie, razem z innymi wybrała się rankiem, aby namaścić Jego ciało (Łk 24:10).

Salome — jedna z kobiet, które były obecne podczas ukrzyżowania (Mk 15:40) i która w niedzielny poranek udała się wraz z innymi do grobu Jezusa (Mk 16:1). Porównanie wersetów Mk 15:40 i Mt 27:56 pozwala z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że Salome była żoną Zebedeusza.

  • Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
  • Wszystkie cytaty pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
  • Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.
Do poczytania
  • Aland, K. (2009). Synopsis of the Four Gospels. Bellingham, WA: Logos Bible Software.Andrews, S. J. (1867). The Life of Our Lord upon the Earth (4th ed.). New York: Charles Scribner & Co Pub.
  • Broadus, J. A. (1893). Harmony of the Gospels in The Revised Version. New York: A. C. Armstrong & Son.
  • Bullinger, E. W. (2018). The Companion Bible: Being the Authorized Version of 1611 with the Structures and Notes, Critical, Explanatory and Suggestive and with 198 Appendixes. Bellingham, WA: Faithlife.
  • Burton, E. D. (1917). A Harmony of the Synoptic Gospels for Historical and Critical Study. New York; Chicago; Boston: Charles Scribner’s Sons.
  • Cox, S. L., & Easley, K. H. (2007). Holman Christian Standard Bible: Harmony of the Gospels. Nashville, TN: Holman Bible Publishers.
  • Davies, B. (Ed.) (1985). Baker’s Harmony of the Gospels. Grand Rapids, MI: Baker Book House.
  • Doddridge, P. (1748). The Family Expositor, or a Paraphrase and Version of the New Testament, with Critical Notes. London: J. Waugh & W. Fenner Pub.
  • Floyd Nolen, J. (2026). Chronology of the Old Testament: A Return to the Basics (23rd ed.). Green Forest, Ark.: Master Books.
  • Floyd Nolen, J. (2017). An Analytical Red Letter Chronology of the Life of Christ as Revealed in the Four Gospels and placed in a Harmony format: A Return to the Historic Text (Authorized Version) with Chronological Compendium (5th ed.). Humboldt, TN: KingsWord Press.
  • Hoehner, H. W. (1977). Chronological Aspects of the Life of Christ. Grand Rapids, MI: Zondervan.
  • Jackson, J. G. (2009). Synopsis of Matthew, Mark and Luke. Bellingham, WA: Logos Bible Software.
  • Lightfoot, J. (1644). The Harmony of the four Evangelists: among themselves, and with the Old Testament. London: Cotes Pub.
  • Linnemann, E. (1992). Is There A Synoptic Problem? (R. W. Yarbrough, Trans.). Grand Rapids, MI: Baker Book House.
  • Macknight, J. (1756). A Harmony of the Four Gospels. London: J. Rivington Pub.
  • McGarvey, J. W., & Pendleton, P. Y. (1914). The Four-Fold Gospel. Cincinnati, OH: The Standard Publishing Company.
  • Newcome, W. (1778). An Harmony of the Gospels. Dublin: R. Marchbank Pub.
  • Robertson, A. T. (2009). A Harmony of the Gospels. Bellingham, WA: Logos Bible Software.
  • Strong, J. (1852). A New Harmony and Exposition of the Gospels: a Parallel and Combined Arrangement according to the Authorized Translation. New York: Lane & Scott Pub.
  • Townsend, G. (1821). The New Testament Arranged in Historical and Chronological Order. London: n.d.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *