Wieża (w) Babel (cz. 2)

Często można spotkać się z twierdzeniem, że historia wieży Babel pokazuje Boga karzącego ludzi za to, że kierując się pychą, postanowili wznieść wieżę sięgającą samego nieba, żeby przez to pokazać, iż są równi Bogu. Niektórzy nawet uważają, że Bóg obawiał się, że ludzie wspólnymi siłami będą mogli zrobić, co tylko zechcą. I dlatego, aby im to uniemożliwić, pomieszał im język i udaremnił budowę wieży. Czy jednak tekst Biblii daje jakiekolwiek podstawy do takiej interpretacji?

W 11 rozdziale Księgi Rodzaju czytamy, że kiedy ludzie dotarli do wielkiej równiny między dwiema rzekami, postanowili zbudować miasto, wybudować bardzo wysoką wieżę i uczynić się sławnymi po to, żeby się „nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi” (zob. pierwszą część tego artykułu). Wszyscy chcieli zamieszkać razem w jednej, zbudowanej z cegły i smoły, zatłoczonej metropolii, ale za to z okazałą i widoczną z daleka wieżą. I w ten sposób jawnie przeciwstawili się poleceniu Boga, które otrzymała rodzina Noego po potopie, aby ludzie wypełnili swoim potomstwem ziemię:

(Rdz 9:1—7) 1 I Bóg błogosławił Noego i jego synów, i powiedział im: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię. (…) 7 Wy zaś bądźcie płodni i rozmnażajcie się; rozradzajcie się na ziemi i rozmnażajcie się na niej.

Z dalszej części 11 rozdziału dowiadujemy się, że Bóg postanowił sprawdzić „osobiście” co dzieje się na równinie w Szinear (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 11:5) A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę, które synowie ludzcy budowali.

(Gen 11:5 KJV 1900) And the Lord came down to see the city and the tower, which the children of men builded.

Oczywiście nie musiał zstępować na ziemię, bo ze swojej siedziby widzi wszystko bardzo dokładnie:

(Ps 33:13–15) 13 PAN patrzy z nieba, widzi wszystkich synów ludzkich. 14 Z miejsca, w którym przebywa, spogląda na wszystkich mieszkańców ziemi. 15 Ukształtował serce każdego z nich, przygląda się wszystkim ich czynom.

Jednak Bóg postanowił przyjrzeć się „z bliska” przedsięwzięciu ludzi. W większości komentarzy przeczytamy, że zdanie „A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę” to tylko taka metafora czy też antropomorfizm. Ale jeśli porówna się ten opis z opowieścią z 18 rozdziału Księgi Rodzaju o wizycie Boga u Abrahama:

(Rdz 18:1–2, 20–22, 33) 1 Potem PAN ukazał mu się na równinie Mamre, a on [Abraham — red.] siedział u wejścia do swego namiotu w najgorętszej porze dnia. 2 I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko niego stanęli trzej mężczyźni. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi. (…) 20 Potem PAN powiedział: Ponieważ okrzyk Sodomy i Gomory jest wielki i ich grzech jest bardzo ciężki; 21 Zstąpię teraz i zobaczę, czy postępują według tego okrzyku, który doszedł do mnie. A jeśli nie, dowiem się. 22 Wtedy ci mężczyźni [aniołowie — red.] odwrócili wzrok i poszli stamtąd do Sodomy, ale Abraham jeszcze stał przed PANEM. (…) 33 Gdy PAN skończył rozmowę z Abrahamem, odszedł. Abraham zaś wrócił do siebie.

to można przypuszczać, że w krainie Szinear Bóg uczynił podobnie — w towarzystwie aniołów wmieszał się w tłum budowniczych, żeby się przekonać „naocznie” jak się rzeczy mają. Być może tak było, tekst biblijny oczywiście tego wprost nie mówi.

Po tej „osobistej inspekcji” Bóg wydał osąd o tym, co zobaczył:

(Rdz 11:6) I PAN powiedział: Oto lud jest jeden i wszyscy mają jeden język, a jest to dopiero początek ich dzieła. Teraz nic nie powstrzyma ich od wykonania tego [wszystkiego — hebr. słowo khol pominięte w tłumaczeniu], co zamierzają uczynić.

(Gen 11:6 KJV 1900) And the Lord said, Behold, the people is one, and they have all one language; and this they begin to do: and now nothing will be restrained from them, which they have imagined to do.

Co było złego w tym, że ludzie będą w stanie osiągnąć zamierzone cele? Otóż złe były właśnie te cele: pragnienia, zamierzenia i wytwory ich wyobraźni (w KJV: imagination). Bóg zresztą wiedział o tym już od bardzo dawna:

(Rdz 6:5) A gdy PAN widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi i wszystkie zamysły i myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni;

(Gen 6:5 KJV 1900) And God saw that the wickedness of man was great in the earth, and that every imagination of the thoughts of his heart was only evil continually.

(Rdz 8:21) (…) i PAN powiedział w swoim sercu: Nie będę więcej przeklinał ziemi z powodu człowieka, bo myśl serca człowieka jest zła od jego młodości. (…)

(Gen 8:21 KJV 1900) (…) and the Lord said in his heart, I will not again curse the ground any more for man’s sake; for the imagination of man’s heart is evil from his youth; (…)

Gdyby ludziom udało się te zamierzenia bez przeszkód realizować, doprowadziłoby to bardzo szybko do jeszcze większego zła, absurdalnej wiary w nieskończone możliwości (samo)rozwoju i potęgę zjednoczonej ludzkości, ślepej pychy, a w końcu całkowitego zapomnienia o prawdziwym Bogu i zwrócenia się w stronę totalnego bałwochwalstwa, o czym wspominał Salomon (w X wieku przed Chrystusem), pisząc ogólnie o człowieku:

(Koh 7:29) Oto to tylko odkryłem: Bóg stworzył człowieka prawego, ale oni szukali rozlicznych wymysłów.

(Eccl 7:29 KJV 1900) Lo, this only have I found, that God hath made man upright; but they have sought out many inventions.

i o czym, 1000 lat później, mówił Paweł w swoim liście do Rzymian, pisząc o poganach:

(Rz 1:21–23) 21 Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili go jako Boga ani mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce. 22 Podając się za mądrych, zgłupieli; 23 I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i gadów.

Mojżesz w Księdze Powtórzonego Prawa przestrzegał Izraelitów, żeby nie zapomnieli — kiedy już osiądą w ziemi obiecanej ich ojcom — kto jest źródłem ich powodzenia:

(Pwt 8:11–18) 11 Strzeż się, byś nie zapomniał PANA, swego Boga, i nie zaniedbał jego przykazań, jego praw i jego nakazów, które ci dziś nakazuję; 12 Aby — gdy najesz się do syta, pobudujesz piękne domy i zamieszkasz w nich; 13 I kiedy twoje bydło i owce rozmnożą się, przybędzie ci srebra i złota oraz wszystko, co będziesz miał, powiększy się; 14 Twoje serce nie uniosło się i abyś nie zapomniał PANA, swego Boga, (…) 17 Abyś nie mówił w swym sercu: Moja moc i siła mojej ręki zdobyły mi to bogactwo; 18 Ale pamiętaj PANA, swego Boga, gdyż to on daje ci siłę do zdobywania bogactwa, (…)

i żeby czasem nie przyszło im do głowy aroganckie zlekceważenie Boga, życie „po swojemu” i oddawanie czci bałwanom:

(Pwt 29:16–19) 16 Wy bowiem wiecie, jak mieszkaliśmy w ziemi Egiptu i jak przechodziliśmy wśród narodów, które minęliśmy; 17 I widzieliście ich obrzydliwości i posągi z drewna i kamienia, ze srebra i złota, które są u nich. 18 Niech nie będzie wśród was mężczyzny ani kobiety, ani rodziny, ani pokolenia, których serce odwróciłoby się dziś od PANA, naszego Boga, by iść i służyć bogom tych narodów i żeby nie było wśród was korzenia wydającego żółć i piołun; 19 Który gdy usłyszy słowa tego przekleństwa, pobłogosławi sobie w sercu, mówiąc: Będę miał pokój, chociaż będę postępował według zdania mego serca, (…)

(Deut 29:19 KJV 1900) And it come to pass, when he heareth the words of this curse, that he bless himself in his heart, saying, I shall have peace, though I walk in the imagination of mine heart, (…)

Wróćmy jednak do wydarzeń w krainie Szinear. Bóg widząc co się dzieje i do czego „zdolny” jest człowiek, postanowił pomieszać ludziom język, co doprowadziło do takiego zamieszania, że ludzie nie potrafiąc się porozumieć, porzucili budowę miasta (przynajmniej na jakiś czas) i rozeszli się w różnych kierunkach po całej ziemi:

(Rdz 11:7–8) 7 Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego. 8 I tak PAN rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi; i przestali budować miasto.

W ten sposób Bóg doprowadził do tego, że ludzie wykonali w końcu polecenie dane Noemu — rozproszyli się i zaczęli zaludniać ziemię. Ale równocześnie przeszkodził im w szybkim pogrążeniu się we własnych złych zamysłach oraz dał im miejsce i czas na zwrócenie się z powrotem do Niego. Wspomniał o tym Paweł, kiedy oburzony widokiem Aten całkowicie oddanych bałwochwalstwu, wygłaszał mowę na Areopagu:

(Dz 17:24–27) 24 Bóg, który stworzył świat i wszystko na nim, ten, który jest Panem nieba i ziemi, nie mieszka w świątyniach zbudowanych ręką. 25 Ani nie jest czczony rękoma ludzkimi tak, jakby czegoś potrzebował, ponieważ sam daje wszystkim życie i oddech, i wszystko. 26 I z jednej krwi uczynił wszystkie narody ludzkie, żeby mieszkały na całej powierzchni ziemi, określiwszy czasy wcześniej wyznaczone i zamierzone granice ich zamieszkania; 27 Żeby szukali Pana, (…)

Bóg zatem raczej wyświadczył ludziom przysługę, niż ich ukarał, przypomniał swoje polecenie i obietnicę, którą dał Noemu, a także błogosławieństwo i przymierze, które jej towarzyszyło oraz znak tego przymierza — tęczę — której widok ludzie postanowili przesłonić wytworem własnych rąk: budynkami, murami miasta i wielką wieżą…

Tę krótką historię o pomieszaniu języka i rozproszeniu ludzi na cały świat Mojżesz podsumował stwierdzeniem:

(Rdz 11:9) Dlatego nazwano je Babel [hebr. bavel], bo tam PAN pomieszał [hebr. balal] język całej ziemi. I stamtąd PAN rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.

Zauważ, że „Babel” to nie nazwa wieży, ale miejsca/miasta, w którym ją zbudowano. Dlatego też tytuł tego artykułu brzmi: „Wieża (w) Babel”. Samo słowo „Babel”, według słowników, pochodzi od hebr. „blbl” i oznacza „pomieszanie”. Zdaniem niektórych rabinów jest złożeniem „ba+bel”, co dosłownie miałoby znaczyć „przyszło pomieszanie”. Natomiast według późniejszych mieszkańców Babilonu, jest to złożenie „bab+il” i oznacza „bramę boga”. W Biblii hebrajskie słowo „bavel” jest przetłumaczone jako Babel tylko dwa razy — w 10 i 11 rozdziale Księgi Wyjścia. W pozostałych miejscach starego Testamentu zostało ono przetłumaczone na Babilon (257 razy) lub Babilończycy (dosłownie: synowie Babilonu, 3 razy).

Babilon znika z kart biblijnej historii na wiele stuleci i powraca jako złowieszcza potęga polityczna, militarna i religijna dopiero w Drugiej Księdze Królewskiej (czyli, chronologicznie rzecz ujmując, na przełomie VIII i VII wieku przed Chrystusem):

(2 Krl 17:31) 24 Potem król Asyrii sprowadził ludzi z Babilonu, z Kuta, z Awwa i z Chamat, i z Sefarwaim i osiedlił ich w miastach Samarii zamiast synów Izraela. Oni zaś posiedli Samarię i mieszkali w jej miastach. (…) 29 Jednakże każdy naród czynił sobie własnych bogów i stawiał ich w domach wyżyn, (…) 30 Babilończycy zrobili Sukkot-Benota, a ludzie z Kuta zrobili Nergala, a ludzie z Chamat zrobili Aszimę. 31 Awwici zrobili Nibchaza i Tartaka, a Sefarwaici palili swoje dzieci w ogniu dla Adrameleka i Anameleka, bogów Sefarwaim.

(2 Krl 20:16–18) 16 (…) Izajasz powiedział do Ezechiasza [króla Judy — red.]: Słuchaj słowa PANA. 17 Oto przyjdą dni, kiedy wszystko, co jest w twoim domu i co zgromadzili twoi ojcowie aż do tego dnia, zostanie zabrane do Babilonu. Nic nie pozostanie, mówi PAN. 18 Z twoich synów, którzy będą pochodzić od ciebie i których spłodzisz, zabiorą niektórych i będą eunuchami w pałacu króla Babilonu.

Nieco więcej o dalszych wydarzeniach związanych z wojnami Żydów z Babilonem możesz poczytać tutaj.

Nowym Testamencie Babilon jest wspomniany 19 razy, z czego 18 razy w Objawieniu świętego Jana. Co ciekawe, jedna światowa, bałwochwalcza religia i jeden światowy system ekonomiczny ostatnich lat przed powrotem Chrystusa są nazwane właśnie Babilon (więcej o Babilonie w Apokalipsie tutaj).

* Qal, qatal — określa czynność zakończoną.

Postscriptum

A co stało się z wieżą w Babel? Biblia mówi, że ludzie porzucili (dalszą) budowę miasta, ale o porzuceniu budowy wieży nie wspomina (por. werset 8 wyżej). Tymczasem gramatyka zdania i czas* użyty w wersecie 5 do czasownika tłumaczonego na polski jako „budowali” (hebr. banu) sugeruje, że wieża była ukończona.** Wygląda więc na to, że po prostu została porzucona. Jest prawdopodobne, że ogromny ziggurat — Wieża Belusa (czy też Zeusa Bala, zwana również Etemenanki, co znaczy ‘Dom Fundamentu Ziemi i Nieba’) — ze świątynią na szczycie, o którym pisał Herodot (w V wieku przed Chrystusem), był „odrestaurowaną” przez Nabopolassara i Nabuchodonozora (na przełomie VII i VI w.) starodawną wieżą z Babel, ale nie sposób tego dowieść. Być może oryginalną budowlę zburzył już Sargon Wielki, prawie 2 tysiąclecia wcześniej…

** Ponadto hebrajskie słowo „asher”, niezależne od liczby, rodzaju i przypadku, można w tym zdaniu przetłumaczyć zarówno w liczbie mnogiej — „które” (czyli miasto i wieżę), jak i w liczbie pojedynczej — „którą” (czyli wieżę).
  • Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
  • Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
  • Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
  • Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.
Do poczytania
  • Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
  • Bullinger, E. W. (1898). Figures of speech used in the Bible. London; New York: Eyre & Spottiswoode; E. & J. B. Young & Co.
  • Carasik, M. (Ed.). (2018). Genesis: Introduction and Commentary. (M. Carasik, Trans.). Philadelphia: The Jewish Publication Society.
  • Freedman, D. N., Herion, G. A., Graf, D. F., Pleins, J. D., & Beck, A. B. (Eds.). (1992). In The Anchor Yale Bible Dictionary. New York: Doubleday.
  • Fruchtenbaum, A. G. (2008). Ariel’s Bible commentary: the book of Genesis (1st ed.). San Antonio, TX: Ariel Ministries.
  • Gesenius, W., & Robinson, E. (1854). A Hebrew and English lexicon of the Old Testament, including the Biblical Chaldee (5th ed.). Boston: Crocker and Brewster.
  • Haines, L., Peisker, A. D., & Hanke, H. A. (1967). Genesis-Deuteronomy (Vol. 1:1). Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company.
  • Köhler, L., Baumgartner, W., & Stamm, J. J. (2008). Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu. T. 1, Słownik hebrajsko-polski (K. Madaj & i inni, Trans. P. Dec Ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
  • Köhler, L., Baumgartner, W., & Stamm, J. J. (2008). Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu. T. 2, Słownik hebrajsko-polski, słownik aramejsko-polski (K. Madaj & i inni, Trans. P. Dec Ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
  • Kutz, K. V., & Josberger, R. L. (2018). Learning Biblical Hebrew: Reading for Comprehension: An Introductory Grammar. Bellingham, WA: Lexham Press.
  • M’Clintock, J., & Strong, J. (1891–1894). In Cyclopædia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature (Vol. I–X). New York: Harper & Brothers, Publishers.
  • Mathews, K. A. (1996). Genesis 1-11:26 (Vol. 1A). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
  • Orr, J., Nuelsen, J. L., Mullins, E. Y., & Evans, M. O. (Eds.). (1915). In The International Standard Bible Encyclopaedia (Vol. 1–5). Chicago: The Howard-Severance Company.
  • Sarna, N. M. (1989). Genesis. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  • Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains : Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
  • Waterfield, R. (2008). Herodotus. The Histories. Oxford University Press.
  • Zowczak, M. (2013). Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej (wyd. 2). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.